مطالعات زبانی و بلاغی

قوانین و اصول استفاده از هوش مصنوعی در نگارش مقاله

سیاست استفاده از هوش مصنوعی مولد برای نویسندگان، داوران و ویراستاران (به استناد «راهنمای استفاده از هوش مصنوعی در پژوهش» ابلاغی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری (آبان ١٤٠٤)

در راستای راهبری هوشمندانه تحولات فناوری و حفظ یکپارچگی نظام علمی کشور، سند «راهنمای استفاده از هوش مصنوعی در پژوهش» به عنوان دستورالعملی لازم الاجرا از سوی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری ابلاغ می گردد. این شیوه نامه چارچوب­های حقوقی و اخلاقی بهره گیری از هوش مصنوعی مولد را تعیین می­نماید. سند مذکور با تفکیک دقیق وظایف نویسندگان، داوران و متولیان نشر، بر شفافیت فرآیندها و مسئولیت­پذیری کنشگران تأکید داشته و مبنای قانونی رسیدگی به تخلفات پژوهشی در این حوزه خواهد بود.

نشریه مطالعات زبانی وبلاغی استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی مولد  را در تولید، نگارش، بازنویسی محتوایی، توسعه تحلیل، تولید داده/نتیجه، تولید تصویر یا هر نوع متنِ علمیِ جدید در فرآیند تهیه و ارسال مقالات، غیرمجاز و مغایر با اصول اخلاق پژوهش و نشر علمی می‌داند. بر این اساس، به نویسندگان، ویراستاران و داوران توصیه می‌شود از به‌کارگیری چنین ابزارهایی در هر سطحی که جایگزین سهم فکری و پژوهشی انسان در تولید محتوا شود، خودداری کنند.

استثنا: استفاده محدود از ابزارهای هوش مصنوعی مولد تنها برای بهبود زبان و نگارش متن ارسالی (از این پس «مقاله») مجاز است؛ مشروط بر آنکه این استفاده تنها در حد اصلاحات زبانی (مانند دستور زبان، املاء، نشانه‌گذاری، روان‌سازی و یکدست‌سازی سبک نگارش) بوده و به تولید متن جدید، افزودن محتوا، تغییر استدلال، تولید چکیده/نتیجه‌گیری، بازنویسی محتوایی یا گسترش بخش‌های مقاله منجر نشود.

1) اصول کلی

1.     مسئولیت علمی، اخلاقی و حقوقی مقاله (ازجمله اصالت، اعتبار، دقت، استنادها، داده‌ها، تحلیل‌ها و نتیجه‌گیری‌ها) به‌طور کامل بر عهده نویسنده(گان) است.

2.     هر مقاله‌ای که برای بررسی و انتشار به نشریه مطالعات زبانی وبلاغی ارسال می‌شود باید حاصل تلاش پژوهشی اصیل و الگوی نوشتاری نویسنده(گان) باشد؛ به‌نحوی‌که سهم فکری و تحلیلی نویسنده(گان) قابل‌تشخیص و قابل دفاع باشد.

3.     ابزارهای هوش مصنوعی مولد نمی‌توانند به‌عنوان نویسنده، ‌نویسندۀ همکار یا مشارکت‌کننده علمی معرفی شوند و مسئولیت‌پذیری پژوهشی ندارند.

2) استفاده مجاز برای نویسندگان (تنها بهبود زبان)

اگر نویسندگان از ابزار هوش مصنوعی مولد برای بهبود زبان و نگارش استفاده کنند، باید:

• دامنۀ استفاده را به اصلاحات زبانی محدود کنند (بدون تولید محتوا یا گسترش/تغییر تحلیل).
• خروجی ابزار را به‌دقت بررسی و صحت علمی، انسجام مفهومی، یکپارچگی سبک و درستی ارجاعات و نقل‌قول‌ها را شخصاً کنترل کنند.
• استفاده را به‌طور کامل و شفاف افشا کنند (بند ۳).

3) الزام افشا و محل درج در مقاله

اگر از ابزار هوش مصنوعی مولد برای بهبود زبان استفاده شده باشد، نویسندگان موظف‌اند در فرم اظهار میزان و نحوه استفاده از هوش مصنوعی در نگارش مقاله ارسالی به نشریه مطالعات زبانی و بلاغی، همچنین یک بخش مستقل با عنوان «استفاده از هوش مصنوعی مولد» در انتهای مقاله، پیش از بخش «منابع»، درج کنند و دقیقاً «نام ابزار/خدمت» و «نسخه/مدل (در صورت وجود)» و «هدف استفاده» را ذکر نمایند.

نویسندگان موظف‌اند از قالب زیر استفاده کنند:

استفاده از هوش مصنوعی مولد:

در تهیه این مقاله، نویسنده(گان) از [نام ابزار/خدمت، نسخه/مدل] به‌منظور [هدف مشخص، مانند بهبود نگارش و اصلاح دستور زبان/املاء/نشانه‌گذاری] استفاده کرده‌اند. نویسنده(گان) مسئولیت کامل محتوای مقاله و صحت علمی آن را بر عهده دارند.

اگر هیچ نکته‌ای برای افشا وجود ندارد (یعنی هیچ استفاده‌ای از ابزارهای هوش مصنوعی مولد صورت نگرفته است)، نویسندگان می‌توانند در همین بخش به‌صورت روشن بنویسند:

استفاده از هوش مصنوعی مولد: هیچ.

4) موارد غیرمجاز و موجب رد مقاله یا اقدام انضباطی

موارد زیر در نشریه مطالعات زبانی و بلاغی ممنوع است و می‌تواند به رد مقاله در هر مرحله، توقف فرایند داوری، یا (در صورت کشف پس از پذیرش/انتشار) به اقدامات اصلاحی ازجمله اعلام اصلاحیه یا ابطال (Retract) منجر شود:

• تولید محتوا/داده و جایگزینی مشارکت نویسنده(گان) در تولید محتوای علمی یا داده‌های پژوهشی، یا تولید هر آنچه هنوز توسط نویسنده تصور/خلق نشده است.
• تولید هر نوع متن علمی یا محتوایی، ازجمله (اما نه محدود به) چکیده، مقدمه، مرور ادبیات، چارچوب نظری، روش، تحلیل، بحث، نتیجه‌گیری، پیشنهادها، عنوان، کلیدواژه‌ها، یا هر پاراگراف/بخش کوتاه‌تر مقاله.
• بازنویسی محتوایی یا توسعه استدلال با کمک هوش مصنوعی (حتی اگر نویسنده بعداً آن را ویرایش کند)، به‌نحوی‌که خروجی ابزار نقش مؤثر در شکل‌دهی تحلیل یا تولید متن داشته باشد.
• تولید، دست‌کاری، تحریف یا ویرایش تصاویر/نمودارها/شکل‌ها با ابزارهای هوش مصنوعی مولد، یا تولید تصویر برای ارائه به‌عنوان داده/شاهد پژوهشی.
• تولید یا بازآفرینی نقل‌قول‌ها، ارجاعات، منابع، شناسه‌ها مانند DOI یا هر نوع داده کتابشناختی به‌صورت ساختگی یا بدون راستی‌آزمایی دقیق.
• ترجمه ماشینی/مولد به‌عنوان تولید متن (به‌ویژه برای بخش‌های محتوایی مقاله) که منجر به ایجاد متن جدید یا تغییر معنای تحلیلی شود.

5) مسئولیت‌ها و محدودیت‌ها برای داوران و ویراستاران

به‌دلیل به خطر افتادن محرمانگی فرایند داوری و احتمال افشای داده‌های اختصاصی، اطلاعات شخصی قابل‌شناسایی و محتوای منتشرنشده:

• استفاده از هر نوع ابزار یا پلتفرم هوش مصنوعی مولد توسط داوران و ویراستاران برای پردازش، خلاصه‌سازی، بازنویسی، تحلیل یا ارزیابی نسخه‌های خطی ارسالی ممنوع است.
• داوران و ویراستاران باید از ارسال کامل یا بخشی از فایل‌ها، متن‌ها، تصاویر، جداول، داده‌ها یا اطلاعات مرتبط با نسخه‌های خطی منتشرنشده به هر ابزار/پلتفرم هوش مصنوعی مولد خودداری کنند.
• هرگونه یادداشت‌برداری یا نگارش گزارش داوری باید توسط خود داور انجام شود و محرمانگی اطلاعات نویسندگان و نسخه‌های خطی به‌طور کامل حفظ گردد.

·        بر اساس بند،١٠-٢تصمیم­گیری درباره رد یا پذیرش مقالات، تعیین سیاست­های مجله و داوری نهایی نباید به هوش مصنوعی واگذار شود. ابزارهای هوشمند تنها نقش پشتیبان (مانند بررسی سرقت ادبی یا انطباق فرمت) را دارند و جایگزین قضاوت ویراستار انسانی نیستند.

·        طبق بند،١٠-٣ویراستاران مسئول حفظ امنیت اطلاعات مقالات دریافتی هستند. بارگذاری فایل مقالات یا داده­های منتشرنشده در ابزارهای هوش مصنوعی عمومی برای امور ویراستاری یا تحلیل، نقض امانت­داری است و ویراستاران باید از ابزارهای ایمن و مورد تایید ناشر استفاده کنند.

·        مطابق بند،١٠-٤ ویراستاران مسئولیت کامل تبعات اخلاقی، حقوقی و علمی استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی در فرآیند نشر را بر عهده دارند. آنها نمی­توانند در صورت بروز خطا یا نشت اطلاعات، مسئولیت را به شرکت سازنده ابزار هوش مصنوعی محول کنند.

6) اجرای سیاست و راستی‌آزمایی

نشریه مطالعات زبانی و بلاغی حق دارد در صورت مشاهده نشانه‌های استفاده غیرمجاز از هوش مصنوعی مولد:

• از نویسنده(گان) توضیح تکمیلی و مستندات لازم درباره نحوه تهیه متن دریافت کند.
• فرآیند داوری را متوقف کند یا مقاله را رد نماید.
• در صورت کشف تخلف پس از پذیرش/انتشار، مطابق مقررات اخلاق نشر، اقدام اصلاحی مناسب را اعمال کند.

این سیاست با هدف صیانت از اصالت پژوهش، مسئولیت‌پذیری علمی و حفظ محرمانگی فرایند داوری تدوین شده است و رعایت آن برای همه ذی‌نفعان (نویسندگان، داوران و ویراستاران) الزامی است.