دربارة ریشة ایرانی واژة تُرکی «خُمارو» در معنی میراث و یادگاری

برقی, امیرعلی; احمدی, احمد

doi:10.22075/jlrs.2025.37255.2630

دربارة ریشة ایرانی واژة تُرکی «خُمارو» در معنی میراث و یادگاری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

امیرعلی برقی ¹

احمد احمدی ²

¹ دانش‌آموختة دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران (نویسندة مسئول)

² استادیار زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

10.22075/jlrs.2025.37255.2630

چکیده

واژة «خُمارو» و صورت دیگر آن «قُمارو» با دایرة معنایی‌ای شامل وصیّت و میراث تا یادگاری و اسم خاصّ، در برخی متون و واژه‌نامه‌های کهن ترکی به کار رفته است و معنای دقیق و ریشة آن از دیرباز بین محقّقان مورد بحث بوده است. در پژوهش‌ حاضر موارد کاربرد این واژه در این متون و واژه‌نامه‌ها ارائه و کاربرد واژه از لحاظ معنایی مورد بحث و بررسی قرار گرفته است. همچنین محقّقان این واژه را از ریشة ایرانی نامشخّصی می‌دانستند و برخی نیز بین این واژه و برخی واژگان در زبان سغدی ارتباط قائل بودند. در پژوهش حاضر وجود ریشة ایرانی این واژه مورد تأیید قرار گرفته و آن ریشة مجهول و مورد تردید برای نخستین بار تثبیت و ارائه شده است. همچنین با تثبیت ریشة درست این واژه، علّت اشتمال واژه بر این دایرة معنایی گسترده مورد بررسی و تحلیل قرارگرفته است.

کلیدواژه‌ها

خُمارو

دیوان لغات‌التّرک

زبان‌های ایرانی

زبان ترکی

کلمات دخیل.

عنوان مقاله English

About the Iranian Root of the Turkic Word "Xumaru" with the Meaning of Heritage and Relic

نویسندگان English

Amir Ali Baeghi ¹

َAhmad Ahmadi ²

¹ PhD graduate in Persian Language and Literature, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran (Corresponding Author):

² Assistant Professor of Persian Language and Literature, University of Tehran, Tehran, Iran.

چکیده English

The word "xumaru" has been used with a semantic range from inheritance and heritage to relic and as a proper noun in some ancient Turkic texts and dictionaries. The exact meaning and the etymology of this word have been scholarly discussed for a long time. In the present study, the usages of this word in these texts and dictionaries are presented and discussed conceptually. Researchers have also considered this word to stem from an unspecified Iranian root, and some assume this word is linked with some words in the Sogdian language. In the present study, the Iranian root of this word is highlighted and its unidentified root is explored and presented for the first time. By discovering the root of the word, the reason for its inclusion in this wide semantic range has also been examined and analyzed.

کلیدواژه‌ها English

Xumaru

Divan-u Lugat-ti-Turk

Iranian Languages

Turkic Language

Loanwords

- الکاشغری، محمود بن الحسین بن محمّد (1335-1333). کتاب دیوان لغات التّرک. تصحیح معلّم رفعت. 3 جلد. دارالخلافة العلّیة: مطبعة عامره.

- پرهیزچوان، مقصود؛ اسماعیلی، عصمت؛ اکبری‌بیرق، حسن (1394). «بازنمود نفوذ و تأثیر زبان فارسی در فرهنگ‌نامه‌ای عربی - ترکی». دانشگاه سمنان: مجلة مطالعات زبانی - بلاغی، 6 (12) 7 ـ 32.

- کاشغری، محمود بن الحسین (1389). دیوان لغات‌التّرک. ترجمة حسین محمّدزادة صدیق. تبریز: اختر.

- حسن‌دوست، محمّد (1393). فرهنگ ریشه‌شناختی زبان فارسی. پنج جلد. تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی.

- سیمز ویلیامز، نیکلاس (1386). «ایرانی میانة شرقی». راهنمای زبان‌های ایرانی. ویراستار: رودیگر اشمیت. ترجمه زیر نظر حسن رضائی باغ‌بیدی. دو جلد. تهران: ققنوس.

- فن گاباین، ا. (1389). «مناسبات ایرانیان و ترکان در اواخر دورة ساسانی». تاریخ ایران کیمبریج. جلد سوّم (بخش اوّل). گردآوری احسان یارشاطر. ترجمة حسن انوشه. تهران: امیرکبیر.

- محمدی، محمّدرضا؛ عبدالتاجدینی، ناهید (1392). «وام‌واژه های روسی در زبان فارسی و فرهنگ بزرگ سخن». دانشگاه تربیت مدرس: فصلنامة جستارهای زبانی. 45. ش (پیاپی 15). 155 ـ 178.

- منصوری، یدالله (1402). فرهنگ ریشه‌شناختی افعال زبان فارسی. تهران: آوای خاور.