مطالعات زبانی و بلاغی

مطالعات زبانی و بلاغی

تداوم ساختهای کهن ایرانی در سمنانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار، زبانشناسی، دانشگاه سمنان، سمنان، ایران (نویسنده مسئول)
2 دانشیار، زبانشناسی، دانشگاه سمنان، سمنان، ایران.
10.22075/jlrs.2026.41273.2883
چکیده
این پژوهش با هدف شناسایی و تحلیل بازمانده‌های زبان‌های ایرانی باستان در سمنانی در سه سطح آوایی، صرفی و نحوی انجام شد. مطالعة حاضر از نوع توصیفی‌- تحلیلی و با رویکرد تاریخیتطبیقی است که داده‌های آن ازطریق بررسی منابع کتابخانه‌ای (شامل منابع دستور تاریخی و پژوهشی مرتبط با زبان‌های ایرانی) و گردآوری میدانی (مصاحبة نیمه‌ساختاریافته با ۲۰ گویشور بومی سمنانی در محدودة سنی ۵۰ تا ۸۵ سال) گردآوری شد. تحلیل داده‌ها با به‌کارگیری روش مقایسه‌ای‌تاریخی و در چارچوب زبان‌شناسی ساخت‌گرا صورت گرفت. یافته‌ها نشان داد که سمنانی شمار قابل‌توجهی از ویژگی‌های کهن زبان ایرانی را حفظ کرده است که در فارسی معیار از میان رفته‌اند. در سطح آوایی، حفظ واکه‌های پایانی مشهود است. در سطح صرفی، بقای جنس دستوری، نشانه‌هایی از نظام حالت و صرف افعال بر پایة ریشه‌های باستانی دیده می‌شود. در سطح نحوی، ساختار کنایی در جملات گذشته، ترتیب SOV و تطابق فعل با فاعل از مهم‌ترین ویژگی‌های بازمانده است. این نتایج گویای آن است که سمنانی به‌عنوان زبانی محافظه‌کار، نقشی کلیدی در بازسازی مراحل میانی تحول زبان‌های ایرانی ایفا می‌کند و می‌توان آن را حلقة واسطی بین دورة باستان و نو در نظر گرفت. پژوهش حاضر علاوه بر غنابخشی به مطالعات تاریخی زبان‌های ایرانی، بر ضرورت مستندسازی و حفاظت از این زبان به‌عنوان میراث زبانی در معرض خطر تأکید دارد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Continuity of Ancient Iranian Structures in Semnani

نویسندگان English

Hossein Razavian 1
Shahram Naghshbandi 2
1 Associate Professor, Linguistics, Semnan University, Semnan, Iran (Corresponding Author)
2 Associate Professor, Linguistics, Semnan University, Semnan, Iran
چکیده English

This study aims to identify and analyze the remnants of Ancient Iranian languages in Semnani across three levels: phonological, morphological, and syntactic. The research is descriptive-analytical in nature and adopts a historical-comparative approach. Data were collected through bibliographic sources (including historical and research texts related to Iranian languages) and fieldwork (semi-structured interviews with 20 native Semnani speakers aged 50–85). Data analysis was conducted using the comparative historical method within the framework of structural linguistics. Findings indicate that Semnani preserves a significant number of archaic Iranian features that have been lost in Standard Persian. At the phonological level, the retention of final vowels is notable. Morphologically, the preservation of grammatical gender, traces of a case system, and verb conjugation based on ancient roots are observed. Syntactically, ergative constructions in past tense sentences, SOV word order, and subject-verb agreement are among the most prominent retained features. These results demonstrate that Semnani, as a conservative dialect, plays a key role in reconstructing the intermediate stages of Iranian language evolution and can be regarded as a transitional link between the ancient and modern periods. Beyond enriching historical linguistic studies of Iranian languages, this research underscores the urgent need for documentation and preservation of this language as an endangered linguistic heritage.

کلیدواژه‌ها English

Semnani
Ancient Iranian languages
phonology
morphology
syntax
historical linguistics
-    ابوالقاسمی، محسن (1380). تاریخ زبان فارسی. تهران: سمت.
-    اُرانسکی، ای. م. (1386). زبان‌های ایرانی. ترجمة علیاشرف صادقی. تهران. سخن.
-    اُرانسکی، ای. م. (1358). مقدمة فقه‌‌اللغة ایرانی. ترجمة کریم کشاورز. تهران: پیام.
-    اشمیت، رودیگر (1383) (ویراستار). راهنمای زبان‌های ایرانی. ترجمة فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی. تهران: ققنوس.
-    پژوم شریعتی، پرویز (1383). ریشهیابی چند واژة کهن سمنانی. در مجموعه مقالات گویش سمنانی. به کوشش عصمت اسماعیلی و مصطفی جباری. سمنان: دانشگاه سمنان. 146-101.
-    پژوم‌شریعتی، پ. (1386).  یادگار دوره انتقال زبان‌های باستانی به میانه. در سمنان، سرزمین گویش‌ها: مجموعه آثار و  مقالات نخستین جشنواره پژوهشی گویش‌های شهرستان سمنان. به کوشش اسماعیل همتی. سمنان: بوستان اندیشه. 31-23.
-    پژوم شریعتی،پ .(۱۳۹۰). بررسی تطبیقی ویژگی‌های ساختاری گویش سمنانی با زبان‌های ایرانی میانه. مجلة زبان و ادب. ۹(۴).  105-83.
-    پژوم‌شریعتی، پ. و عبدالمحمد خالصی (1392). آموزش گویش سمنانی. دانشگاه سمنان.
-    جواهری، محمد حسن و پرویز پژوم‌شریعتی(۱۳۸۷). واژه‌نامة گویش باستانی سمنانی. سمنان: آبرخ.
-    دبیرمقدم، محمد (1392). ردهشناسی زبانهای ایرانی (جلد اول). تهران: سمت.
-    رضایی باغ‌بیدی، حسن (1389). زبان‌های ایرانی باستان و میانه. تهران: دانشگاه تهران.
-    رضایی باغبیدی، حسن (1399). تاریخ زبان‌های ایرانی. تهران: سمت.
-    ستوده، منوچهر (1342). فرهنگ سمنانی، سرخه ای، لاسگردی، سنگسری، شهمیرزادی. تهران: دانشگاه تهران.
-    صادقی، علیاشرف (1357). تکوین زبان فارسی. تهران: دانشگاه آزاد ایران.
-    صادقی، علیاشرف (1383). تاریخچة پژوهشهای ایرانی و خارجی دربارة گویش سمنانی. در مجموعه مقالات گویش سمنانی. به کوشش عصمت اسماعیلی و مصطفی جباری. سمنان: دانشگاه سمنان. 296-289.
-    کریستنسن، آرتور (1389). گویش سمنان. ترجمة احسان ابراهیمیان و حمیدرضا حسنزاده توکلی. سمنان: دانشگاه سمنان.
-    کلباسی، ایران (1383). ویژگیهای کهن زبانی در گویش سمنانی. در مجموعه مقالات گویش سمنانی. به کوشش عصمت اسماعیلی و مصطفی جباری. سمنان: دانشگاه سمنان. 302-297.
-    لُکوک، پیِر (1383). گویش‌های حاشیة دریای خزر و گویش‌های شمال غرب ایران. در راهنمای زبان‌های ایرانی، جلد دوم، زبان‌های ایرانی نو. رودیگر اشمیت (ویراستار). ترجمة فارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی. تهران: ققنوس. 515- 489.
-    نقشبندی، شهرام (1382). برخی ویژگیهای واجی، ساختواژهای و نحوی گویش اورامی (گونة شهر پاوه). مجلة زبانشناسی (مرکز نشر دانشگاهی). 2 (18). 112-94.
-   وزیری، ذبیح‌الله (1394). فرهنگ واژگان فارسی به سمنانی: گنجینه‌ای از واژه‌ها و اصطلاحات فارسی به گویش سمنانی. سمنان: آبرخ.