تحلیل ساختاری انواع تشبیه تفضیل در غزلیات سعدی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه فرهنگیان، ایران، تهران.

2 استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه فرهنگیان، ایران، تهران (نویسنده مسئول)

3 دانش‌آموخته دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه کردستان، سنندج، ایران.

10.22075/jlrs.2024.35146.2515

چکیده

تشبیه تفضیل یکی از انواع مهم و اغراق­آمیز تشبیه است که علاوه بر اینکه موجب نوسازی تشبیه می‌شود، جنبه­های زیبایی­شناسی بسیاری را نیز به سخن می­افزاید. با وجود گستردگیِ ساختاری این نوع تشبیه، کتب بلاغی آن را به­ شکلی محدود تعریف کرده‌اند؛ به این معنا که تنها نوعی از تشبیه را شامل می‌دانند که در آن ابتدا مشبه، به مشبه­بهی تشبیه می­شود و سپس بر آن ترجیح داده می­شود. این رویکرد، ناشی از بی‌توجهی به تنوع ساختاری تشبیه تفضیل است؛ درحالی‌که این نوع تشبیه الگوهای متنوع و گسترده‌ای دارد. درحالی‌که نه‌تنها دامنة ساختاری تشبیه تفضیل محدود نیست، بلکه اَشکال و ساخت­های متعدد و گسترده­ای را شامل می‌شود. در این مقاله، از روش مطالعة کتابخانه‌ای و بررسی اسنادی برای گردآوری مفاهیم نظری، و از تحلیل محتوای کیفی برای بررسی ۲۵۴ غزل از غزلیات سعدی (که با استفاده از فرمول «کُوکِران» و روش تصادفی نظام‌مند انتخاب شدند) استفاده شده و علاوه بر بازتعریف تشبیه تفضیل، اَشکال مختلف ساختاری آن با توجه به این غزل­ها استخراج و معرفی شده است. در این تعداد از غزلیات سعدی، تشبیه تفضیل از بین 2536 بیت، 315 بیت را به خود اختصاص داده که سعدی برای ساخت آن از ۳۷ الگوی ساختاری کاملاً متنوع و متفاوت استفاده کرده است. وجود این تشبیه با چنین بسامد بالا و چنین تنوعِ ساختاری، دلالت بر این امر دارد که تشبیه تفضیل یکی از ارکان اصلی غزلیات سعدی و یکی از ویژگی‌های سبکیِ غزلیات او است که حدود 12 درصد از ابیات او را در بر می­گیرد. این تنوع و بسامد نشان‌دهنده نقش محوری تشبیه تفضیل در غزلیات سعدی و تأثیر آن در خلق معشوقی دست‌نیافتنی و بی‌همتا است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

A Structural Analysis of Types of Comparative Simile in Sa’dī's Ghazals

نویسندگان [English]

  • Nafiseh Irani 1
  • Shahriar Shadigo 2
  • Khadije mohammadi 3
1 Assistant Professor, Department of Persian Language and Literature Education, Farhangian University, Tehran, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Persian Language and Literature Education, Farhangian University, Tehran, Iran (Corresponding Author)
3 PhD graduate in Persian Language and Literature from the University of Kurdistan.
چکیده [English]

Comparative simile is one of the most important and hyperbolic types of simile, which not only revitalizes the simile but also adds many aesthetic dimensions to the expression. Despite its structural diversity, this type of simile has been narrowly defined in sources concerning rhetoric and the art of eloquence, limiting its structural range to a form where the tenor is first likened to the vehicle and then preferred over it. This oversight has occurred because rhetoricians have not paid attention to the diverse structures of this type of simile in their works. However, the structural range of comparative simile is unlimited and includes multiple and extensive forms. This study employs a library-based method to examine a selection of 254 Sa’dī's ghazals using the "Cochran" formula and a systematic random sampling method. Accordingly, in addition to redefining the comparative simile, various structural forms of comparative simile are extracted and introduced. In these 254 ghazals of Sa’dī, comparative simile appears in 315 verses out of a total of 2536 verses, in which 37 completely diverse and different structural patterns can be discerned. The high frequency and structural diversity of this simile indicate that comparative simile is one of the main pillars of Sa’dī's ghazals and one of the stylistic features of his poetry, encompassing approximately 12% of his verses. The variety and frequency of this type of simile in Sa’dī's ghazals indicates the pivotal role of comparative simile and its contribution in the portrayal of a unique unattainable and beloved in Saʿdī’s ghazals.

کلیدواژه‌ها [English]

  • retoric
  • Simile
  • Comparative Simile
  • Structural Patterns of Simile
  • Sa’dī's Ghazals
  • آقا حسینی، حسین؛ سیدان، الهام (1392). «بررسی جایگاه تشبیه و تمثیل در اندیشه‌های تعلیمی سعدی». پژوهشنامه ادبیات تعلیمی. ۱۹(۵). 28-1.
  • اسدی، علیرضا؛ حسینی، سارا (۱۳۹۸). «کارکرد تشبیه در فضاسازی رمان سمفونی مردگان». دانشگاه سمنان: مطالعات زبانی و بلاغی.10 (۱۹). 50-25.
  • بارانی، محمد (1391). «تکرار در معانی عاطفی و زبان هنری غزلیات سعدی». دانشگاه سیستان و بلوچستان: پژوهشنامة ادب غنایی. ۱۸ (۱۰) 50-29.
  • بهزادی اندوهجردی، حسین (1375). بدیع «فنون و آرایش‌های ادبی». چ۱. تهران: دانشگاه آزاد.
  • تاج‌الحلاوی، علی بن محمد (1341). دقایق‌الشعر. مصحح سید محمد کاظم امام. تهران: دانشگاه تهران.
  • تجلیل، جلیل (1385). معانی و بیان. چ۱. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
  • تقوی، نصرالله (1363). هنجار گفتار. چ۲. اصفهان: فرهنگ‌سرای اصفهان.
  • جرجانی، عبدالقاهر (1361). اسرارالبلاغه. چاپ اول. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
  • حکیم‌آذر، محمد (1390). «اسلوب معادله در غزل سعدی». پژوهشنامه زبان و ادب فارسی. ۹ (۳). 184-163.
  • ذکایی بیضایی، نعمت‌الله. (1366). نقدالشعر. چاپ اول. تهران: ما.
  • رازی، شمس قیس (1373). المعجم فی معاییر اشعار عجم. تصحیح سیروس شمیسا. چ۱. تهران: فردوس.
  • رامی تبریزی، شرف‌الدین حسن بن احمد (1385). حقایق‌الحدائق، تصحیح سید محمد کاظم امام، چ۲. تهران: دانشگاه تهران.
  • رجایی، محمد خلیل (1359). معالم‌البلاغه. چ۳. دانشگاه شیراز.
  • روحانی، مسعود؛ مهدی‌نیا چوبی، محسن (1390). «شیوه‌های نو سعدی در استفاده از تشبیه و استعاره در غزل»، فصلنامه تخصصی سبک‌شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب). ۱ (۴). 242-223.
  • سارلی، ناصر قلی (1385). «ماهیت و زیبایی‌شناسی تشبیه مقلوب». پژوهش‌های ادبی. (۱۴). 71-53.
  • سعدی، مصلح بن عبدالله (1386). کلیات سعدی. به اهتمام محمد علی فروغی. چ۱۴. تهران: امیرکبیر.
  • شفیعی کدکنی، محمدرضا (1358). صورخیال در شعر فارسی. تهران: آگاه.
  • شمشیرگرها، محبوبه (1391). «عنصر خطاب در غزل سعدی». فصلنامه زبان و ادبیات فارسی. ۷۲ (۲۰). 51-25.
  • شمیسا، سیروس (1383). معانی و بیان. چ۸. تهران: فردوس.
  • صفا، ذبیح‌الله (1366). آئین سخن. چ۱۳. تهران: ققنوس.
  • طالبیان، یحیی (1384). «بررسی تشبیه تفضیل در شعر عماد فقیه». مجله علوم اجتماعی و انسانی دانشگاه شیراز، ۲۲ (۴۲). 90-81.
  • علوی‌مقدم، محمد؛ اشرف‌زاده، رضا (1376). معانی و بیان. چ۱. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب انسانی دانشگاه‌ها.
  • فتوحی رود معجنی، محمود (1389). بلاغت تصویر. چ۲. تهران: سخن.
  • فخری اصفهانی، شمس (1389). معیار جمالی و مفتاح ابواسحاقی. تصحیح یحیی کاردگر، تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
  • قزوینی، خطیب (1388). تلخیص المفتاح، ترجمه احمد امینی. چ۱. سنندج: علمی کالج.
  • کزازی، میر جلال‌الدین (1368). زیبایی‌شناسی سخن پارسی (بیان)، چ۱. تهران: مرکز.
  • مازندرانی، محمدهادی (1376). انوار‌البلاغه. به کوشش محمد علی غلامی‌نژاد. چ۱. تهران: مرکز فرهنگی نشر قبله.
  • مجد، امید؛ مهدوی‌فر، سعید (1389). «نگاهی تازه به تشبیه تفضیل». ادب فارسی. ۳ (۱). 275-259.
  • محمدی، حمید (1392). آشنایی با علوم بلاغی (معانی، بیان، بدیع). چ۵. قم: دارالعلم.
  • مردوخی، معد (1378). علوم بلاغی «بیان، معانی، بیان»، چ۱. سنندج: ژیار.
  • میرزا نجفقلی (1362). دره نجفی. مصحح حسین آهنی با دو مقدمه از امیری فیروزکوهی و مهدی حمیدی. چ۱. تهران: فروغی.
  • واعظ کاشفی سبزواری، کمال‌الدین حسین (1369). بدایع‌الافکار فی صنایع‌الاشعار. ویراست میر جلال‌الدین کزازی. تهران: مرکز.
  • وطواط، رشیدالدین محمد (1362). حدایقالسحر فی دقایق‌الشعر. تصحیح عباس اقبال. تهران: سنایی/ طهوری.
  • هدایت، رضاقلی خان (1331). مدارج‌البلاغه در علم بدیع. چ۱. شیراز: کتابفروشی معرفت شیراز.
  • همایی، جلال‌الدین (1386). فنون بلاغت و صناعات ادبی. چ۲۷. تهران: هما.