چند فایدۀ لغوی از دیوان کاتبی نیشابوری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 عضو هیئت علمی دانشگاه خوارزمی

2 دانشجوی دکتری

10.22075/jlrs.2020.21472.1784

چکیده

چکیده
شمس‌الدّین محمّدبن‌عبدالله کاتبی نیشابوری ترشیزی، شاعر و خطّاط عهد تیموری است که تذکره‌نویسان و تاریخ‌نویسان ادبیات او را در شاعری و ابداع معانی ستوده‌اند. سال تولد او در تذکره‌ها ذکر نشده‌است. همین قدر می‌دانیم که در نیمۀ دوم قرن هشتم در روستای طَرق (راوش) تُرشیز نیشابور ولادت یافته است. از اشاراتی که در دیوان وی هست، دانسته می‌شود که در نیمۀ دوم قرن هشتم و اوایل قرن نهم که تیمور زنده بود کاتبی شاعری کامل بود. او در نیشابور از سیمی نیشابوری که ادیبی ذوفنون بود تعلیم‌ ادب و خط گرفت، خوشنویس شد و بدین جهت تخلّص کاتبی را برگزید. کلّیّات آثار وی مشتمل‌ است بر حدود ده‌هزار بیت، شامل: قصیده‌ها، ترکیب‌بندها، ترجیع‌بندها، مسمّط‌ها، قطعه‌ها، رباعی‌ها، معمّاها و مثنوی‌های خمسه ـ‌که تا کنون از دیوان او بخش غزلیّات و از مثنوی‌های او تنها مثنوی مجمع‌البحرین و اخیراً محبّ و محبوب (سی‌نامه) چاپ شده است. کاتبی با بهره‌مندی از قالب‌های متنوّع و مضامین خوب و توجّه خاص به صنایع شعری و آوردن لغات و ترکیبات تازه توفیق یافته است که سهمی در غنای زبان فارسی داشته باشد. وی در قصیده‌سرایی به خاقانی و در مثنوی‌سرایی به نظامی نظر دارد و در مجموع، شاعری دشوارگو و زبان‌آور است. توجه فراوان به واژگان و لغات کم‌ترآشنا برای کشف و درج معانی تازه و دشواریاب و به‌کارگیری انواع آرایه، التزام به استفاده از جناس در بیشتر ابیات، تکرار، واج‌آرایی و بهره‌گیری از کنایات و استعاره‌های پیچیده، تقلید و پاسخ‌گویی شعر شاعران گذشته در دوره‌ای که کمال استادی در حسن تقلید از شعرای پیشین محسوب بود ویژگی عمدۀ آثار اوست. آثار او مخزنی از لغات و تعابیر و ترکیبات کهن و مهم زبان فارسی ‌است. در این مقاله پس از معرفی شاعر و آثارش، برخی از فواید لغوی اشعار او، نمونه‌وار، براساس شواهد و ابیاتی از متن دیوان در دو گروه معرّفی و با پژوهش در متون دیگر بررسی شده است: نخست، آن‌ها که تا پیش از این در فرهنگ‌ها‌ نیامده‌اند و یا اگر در فرهنگ‌ها آمده‌اند، فاقد شاهد هستند یا تنها شاهدشان از شعر کاتبی است؛ دوم، مواردی که ابیات و شواهد دیوان کاتبی آن‌ها را تبیین، تقویت و توجیه می‌کند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Some Lexical Uses from Divân of Kâtebi of Neyshâbur

نویسندگان [English]

  • Mohammad Shadrooymanesh 1
  • Sara Ghaffari Cherati 2
1 Faculty member of KHU
2 PhD Candidate
چکیده [English]

Some Lexical Uses from Divân of Kâtebi of Neyshâbur
Abstract
Shams al-Din Muhammad b. Abdullah Kâtebi of Neyshâbur/Torshiz is a poet and calligrapher of the Timurid era who has been praised by writers and historians of literature for his poetry and invention of poetic meanings. The year of his birth is not mentioned in the memoirs, but we know that he was born in the second half of the eighth century in the village of Tarq (Rawesh) in Torshiz, Neyshabur. It is known from the references in his divan that in the second half of the eighth and early ninth centuries, when Timur was alive, Kâtebi was a perfect poet. In Neyshabur, he learned literature and calligraphy from the Simi of Neyshabur, which was master of literature and arts, and Katebi became a poet and calligrapher. The totality of his works consists of ten thousands of verses, including: odes, stanzas, refrains, pieces, quatrains, riddles, and Khamseh (five Masnawies), which so far from his Divân, Ghazals, and of his Masnawies only Majma’-ul-Bahrayn and recently Mohebb-va-Mahbub (or Si-nâmeh) have been printed. With the use of various formats and sublime themes and special attention to poetic figures of speech and bringing new words and expressions, the poet has succeeded in contributing to the richness of the Persian language. In his poems, he imitates Khaghani, and in Masnawi, he was inspired by Nezami, and in general, he is a difficult but an eloquent poet. Paying close attention to less familiar words and phrases, discovering and introducing new and difficult meanings, to use different tropes, puns, alliteration, complicated allusions and metaphors, imitating and respond to the poetry of past poets in the era in which good imitation was considered one of the foremost features of poets, are features of his poems. His works are a repository of ancient and important words and expressions and combinations of the Persian language. In this article, after introducing the poet and his works, some of the lexical uses of his poems, based on evidence and verses from his Divân and also other texts are introduced. They fall in to two groups: first, those which have not included in dictionaries, or if they are with no evidence, or only evidence are from Kâtebi’s poems. Second, those which have been explained, discussed and clarified through Kâtebi’s verses and example.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Kâtebi Neyshâburi
  • Kâtebi Torshizi
  • Persian poetry of the ninth century
  • lexical benefits