مطالعات زبانی و بلاغی

مطالعات زبانی و بلاغی

تحلیل کارکردِ شناختی در روایتهای داستان حسنک وزیر در تاریخ بیهقی با رویکرد روایت‌شناسی بلاغی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استاد زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران
10.22075/jlrs.2025.39402.2773
چکیده
ماهیت روایی تاریخ، نه‌تنها مهم­ترین پیوندگاه تاریخ و داستان است، بلکه گاه تاریخ را رسماً وارد قلمرو ادبیات می­کند؛ به­ویژه اگر با زیبایی ­شناسی ادبی نیز توأمان شود. به‌رغم داستان­وارگی و افسانه­آمیزی تاریخ، به نظر می­ رسید زبان فاخر ادبی است که تاریخ را به حوزة ادبیات پیوند می­دهد. روایت­شناسی اما، معرفت تاریخ­مدار را با تعلیق مواجه ساخت. تاریخ­نگار سنتی برای اثبات فلسفة تاریخ که از دیدگاه او تکرار تاریخ است و غایتی پندآموز دارد، از داستان­های تمثیلی به شیوه­ قصه در قصه یا روایت­های هم­ارز (موازی) بهره می­گیرد. این رفتار روایی، نوعی همانندی با عنصر زیبایی­شناختی تداعی معانی دارد. این مقاله پیوند این دو را تحت عنوان بلاغت روایت در تاریخ بیهقی بررسی کرده است. محدوده­ پژوهش، داستان حسنک وزیر در پیوند با روایت­های نُه­گانه پیش و پس از آن است که با روش توصیفی- تحلیلی با تلفیقی از نظریه‌های مربوط به روایت‌شناسی بلاغی و تداعی معانی صورت گرفته است و همانندی و ناهمانندی داستان حسنک وزیر را با روایت­های فرعی در ساختاری معنادار تبیین کرده و به این نتیجه رسیده است که این شگرد روایی، به‌عنوان راهبردی معناساز، سبب بسط پیرنگ داستان اصلی، تولید معناهای تازه، فاصله گزاره­های صریح متن با معناهای نهفته در روایت، پررنگ کردن نقش خواننده در متن، بیان محافظه­کارانه­ و در عین حال رندانه­ نگرش نقاد نویسنده، و در نهایت، القاء آن اندیشه به خواننده می­شود.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Cognitive Functions of Narratives about Hasanak Vazir in Tarikh-e Beyhaqi: A Rhetorical Narratology Approach

نویسنده English

Ghodsieh Rezvanian
Mazandaran university
چکیده English

The narrative nature of history is not only the most important point of connection between history and fiction, but sometimes it officially brings history into the realm of literature; especially if it is imbued with literary aesthetics. Prior to the emergence of narratology, despite the story-like and legendary nature of historical writing, it was generally assumed that the elevated literary style linked history to the domain of literature. Narratology, however, suspended history-oriented knowledge. For traditional historian, in whose view, the philosophy of history consists of the repetition of historical patterns for didactic ends, allegorical elements embedded within parallel narratives serve to reinforce this view. This narrative practice shows affinity with the aesthetic element of the association of ideas. This article has examined the relationship between the two under the rubric of the rhetoric of narrative in Tarikh-e Beyhaqi. The scope of the research is the Hasnak-e Vazir episode in relation to the nine narratives that precede and follow it, conducted through a descriptive-analytical method informed by theories of rhetorical narratology and the association of ideas. The similarities and differences between the main narrative and its sub-narratives have been analyzed within a coherent structural framework. It has been concluded that this narrative technique, as a meaning-making strategy, expands the main plot, produces of new layers of meaning, opens gaps between the text’s explicit statements and the meanings embedded within the narrative, foregrounds the reader's active role, enables the author to express a cautious yet sophisticated critical stance, and ultimately encourages the reader to internalize that perspective.

کلیدواژه‌ها English

Analogy
Association of ideas
embedded narrative
Hasanak-e Vazir episode
parallel narratives
Tarikh-e Beyhaqi
-       اسکولز، رابرت (1379). درآمدی بر ساختارگرایی در ادبیات. ترجمه فرزانه طاهری. تهران: نشر آگاه.
-       برت، آر. ال. (1382). تخیل. ترجمه­ مسعود جعفری. چاپ دوم. تهران: نشر مرکز.
-       بیهقی، ابوالفضل (1356). تاریخ بیهقی. تصحیح علی اکبر فیاض. چاپ دوم. مشهد: دانشگاه فردوسی.
-       پرینس، جرالد(1388). «پیش­درآمدی برای بررسی روایت­نیوش». گزیده مقالات روایت. مارتین مکوئیلان. ترجمه­ فتاح محمدی. تهران: انتشارات مینوی خرد.
-       توکلی، حمیدرضا (1389). از اشارت­های دریا (بوطیقای روایت در مثنوی). تهران: انتشارات مروارید.
-       جرجانی، عبدالقاهر(1370). اسرارالبلاغه. ترجمه جلیل تجلیل. انتشارات دانشگاه تهران.
-       دهخدا، علی اکبر (1377). لغت­نامه فارسی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
-       رضوانیان، قدسیه و زهرا مقدسی (1394). «دیالکتیک تشبیه در تاریخ بیهقی». مطالعات زبانی و بلاغی. دانشگاه سمنان . دوره 6. ش 11. صص 120-95.
-       سیاسی، علی اکبر(1348). علم النفس یا روان­شناسی از دیدگاه تربیت. تهران: دهخدا.
-       شفیعی کدکنی، محمدرضا (1380). «شکار معانی در صحرای بی معنی». مجله زبان و ادبیات فارسی. دانشگاه تربیت معلم تهران. شماره 32. صص: 52-23.
-       صادقیان‌، محمدعلی(1371). طراز سخن‌ در معانی و بیان. تهران: انتشارات علمی دانشگاه‌ آزاد اسلامی.
-       فیلان، جیمز (1392). «بلاغت/ اخلاق». ترجمة محمد راغب. کتاب ماه ادبیات. شمارۀ 73 . پیاپی 187. صص 16-10.
-       کلینگز، مری (1388). درسنامه نظریه ادبی. ترجمه جلال سخنور، الهه دهنوی و سعید سبزیان. تهران: نشر اختران.
-       والدمن‌، مریلین(1375). زمانه، زندگی و کارنامه‌ی بیهقی. ترجمه منصوره اتحادیه. تهران: نشر تاریخ‌ ایران.
-       هابز، توماس (1380). لویاتان. ترجمه­ی حسین بشیریه. تهران: نشر نی.
-       هاشمی، محمدرضا، سعیده شمسایی و محمدعلی شمس(1389). «تحلیل روایت­شناختی ویژگی­های سبک تاریخ­نگاری بیهقی در چارچوب نظری هوش داستانی». مجله مطالعات زبان و ترجمه. ش 1. صص: 83-55.
-       یاوری، حورا (1384). «آرمان پادشاهی و شاهان زمانه». زندگی در آینه. تهران: نشر نیلوفر.