مطالعات زبانی و بلاغی

مطالعات زبانی و بلاغی

فراتحلیل شعر تزریق در پژوهش های معاصر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش‌آموختۀ دکتری، زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران.
2 استاد زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران (نویسنده مسئول)
چکیده
یکی از طرزهای شاعری کمتر شناخته‌شده و خلاقانۀ شعر فارسی، طرز تزریق است که از قرن دهم هجری قمری تا نیمه­های قرن یازدهم رواجی نسبی­ داشته است. این سبک، با ویژگی‌های برجسته‌ای چون هنجارشکنی‌های زبانی- بلاغی، ساخت ترکیبات نامتعارف و گاه بی­معنایی برای برخی از پژوهشگران و منتقدان جالب بوده است. بسیاری از محققان، شعر تزریق را به‌دلیل عدول از قواعد مرسوم شاعری، سَبُک، نامطبوع و مهمل دانسته‌اند و همچنین آن را شکلی از طنز، تفنن ادبی و نقضیه معرفی­ کرده­اند. ما در این پژوهش بر آنیم تا با طبقه­بندی، تحلیل و ارزیابی دستاوردهای پژوهشی پژوهشگران، سازگاری یا ناسازگاری آرای آن­ها را با منابع تاریخی- ادبی و همچنین اشعار تزریق­گویان بررسی و تبیین کنیم. علاوه­بر این، مقالۀ حاضر به بازتعریفی از مفهوم معنا و بی‌معنایی در شعر تزریق پرداخته است. از جمله نتایج به‌دست‌آمده این است که اشعار تزریقی الزاماً دارای نحو سالم زبانی نیستند و صرفاً به‌منظور سرگرمی سروده نشده­اند. دیگر آنکه شعر تزریق با وجود هنجارشکنی‌های فراوانی که موجب بی­معنا پنداشتن آن شده است، غالباً معنادار است و معناسازی در آن از هنجارهای خاص مرتبط با بستر تاریخی-فرهنگی موقعیت سروده شدنشان پیروی می­ کند.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Meta-analysis of Tazriq Poetry in Contemporary Research

نویسندگان English

Reyhaneh Askari 1
GholamHossein GholamHosseinzade 2
1 PhD Graduate in Persian Language and Literature, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran.
2 Professor, Department of Persian Language and Literature, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran: (Corresponding Author)
چکیده English

One of the lesser known, yet creative, poetic styles that was relatively widespread in the 11th and 12th centuries AH (16th and 17th centuries CE) is the Tazriq style. This style has attracted the attention of some researchers because of its striking features such as linguistic and rhetorical stylistic deviance, unconventional compounds, and its apparent meaninglessness. Due to its departure from conventional poetic norms, many scholars have regarded Tazrīq as light, unpleasant, and nonsensical, describing it as a form of humor, literary playfulness, or parody. This study aims to categorize and analyze the contemporary researches and evaluate whether they are consistent with historical-literary sources and with the corpus of Tazriq poems. In addition, it offers a re-definition of the concepts of meaningfulness and meaninglessness in Tazriq poetry. The findings indicate that the Tazriq poems neither necessarily exhibit correct syntactic structure nor merely aim at playfulness. Furthermore, despite its frequent stylistic deviances – which leads to the assumption of meaninglessness – Tazriq poetry can largely make sense in relation to certain norms within its contemporary historical and cultural contexts.

کلیدواژه‌ها English

meaninglessness
meta-analysis
Safavid period
Tazriq poetry
-    اخوان ثالث، مهدی (1390). نقیضه و نقیضه­سازان. تهران: زمستان.
-    اخوت، احمد (1371). نشانه­شناسی مطایبه. اصفهان: فردا.
-    ارسطو (1392). ارسطو و فن شعر ترجمۀ عبدالحسین زرین­کوب. تهران: امیرکبیر.
-    اسماعیلی، مراد؛ حسن­پور آلاشتی، حسین (1393). «بررسی تمایز قیاس­ناپذیری سبک هندی با سبک­های قبل از آن، از چشم­انداز نظریۀ تامس­کوهن». دانشگاه شیراز: نشریۀ شعر پژوهی. 3(21). 44-21.
-    اشرف­زاده، رضا (1386). فرهنگ بازیافته‌های ادبی از متون پیشین. مشهد: دانشگاه آزاد اسلامی مشهد.
-    الهامی، امیر؛ رضایی، کلاته؛ میرحسن، محدثه السادات (1396). «بررسی تطبیقی مکتب دادائیسم و جریان تزریق». دانشگاه حکیم سبزواری: نشریۀ مطالعات نظریه و انواع ادبی. 2(2). 161-143.
-    انوری، محمدبن محمد (1364). دیوان شعر. به کوشش سعید نفیسی. (بی­جا): سکه-پیروز.
-    اوحدی حسینی دقاقی بلیانی اصفهانی، تقی­الدین محمد (1389). عرفات العاشقین و عرصات العارفین. مصحح ذبیح الله صاحبکاری و آمنه فخر احمد با نظارت علمی محمد قهرمان. ج7. تهران: میراث مکتوب.
-    بهار، محمدتقی (1349). سبک­شناسی. ج3. تهران: کتاب‌های پرستو.
-    بی­نام (1376). «لطایف و ظرایف تزریق­گویی (مهمل­سرایی)». نشریۀ رشد آموزش و زبان و ادب فارسی. شمارۀ 45. 63-62.
-    تتوی، میرعلی قانع (1957م). مقالات الشعرا.  مصحح حسام­الدین راشدی. کراچی.
-    تربیت، محمدعلی (1314). دانشمندان آذربایجان. تبریز: بنیاد کتابخانۀ فردوسی.
-    حافظ، شمس­الدین محمد (1320). دیوان اشعار. مصحح محمد قزوینی و قاسم غنی. تهران: زوار.
-    حزین، محمدعلی ­بن ابوطالب (1378). دیوان اشعار. مصحح ذبیح­الله صاحبکار. تهران: سایه.
-    خرمشاهی، بهاءالدین (1394). «قلم رنجۀ 29؛ دربارۀ شعر بی­معنی». نشریۀ بخارا. شمارۀ 109. 46-38.
-    دانش­پژوه، منوچهر (1380). تفنن ادبی در شعر فارسی. تهران: طهوری.
-    رستگار فسایی، منصور (1380). انواع شعر فارسی. شیراز: نوید شیراز.
-    زرقانی، سید مهدی (1398). تاریخ ادبیات ایران و قلمرو زبان فارسی با رویکردی ژانری. ج3. تهران: فاطمی.
-    زرین­کوب، عبدالحسین (1392). شعر بی­دروغ، شعر بی­نقاب؛ بحث در فنون شاعری، سبک و نقد شعر فارسی. تهران: علمی.
-    زمانی، فاطمه؛ محمد رضایی (1399). «اطوزنامۀ ملافوقی؛ مرام­نامۀ پرپوچ­گویی». دانشگاه تربیت مدرس: نشریۀ نقد ادبی. 13(52). 168-139.
-    سام میرزا (1314). تحفۀ سامی. مصحح وحید دستگردی. تهران: ارمغان.
-    سام میرز (1384). تحفۀ سامی. مصحح همایون فرخ. تهران: اساطیر.
-    سعدی،  مصلح­بن عبدالله (1342). غزلیات. مصحح محمدعلی فروغی. تهران: اقبال.
-    سعدی،  مصلح­بن عبدالله (1359). بوستان. مصحح غلامحسین یوسفی. تهران: انجمن استادان زبان و ادبیات فارسی.
-    سنایی، مجدود بن آدم (1388). دیوان اشعار. به اهتمام محمدتقی مدرس رضوی. تهران: سنایی.
-    سید عاملی، علی­بن مساعد (1115ق). دیوان اشعار. تهران: کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران. شمارۀ 3217.
-    شفیعیون، سعید (1388). «تزریق؛ نوعی نقیضۀ هنجارستیزِ طنزآمیز در ادبیات فارسی». دانشگاه گیلان: نشریۀ ادب پژوهی. 3(10). 56-27.
-    شفیعیون، سعید (1389). «هیاهوی هیچ؛ آشنایی با چند نمونه تزریق در ادب کهن». مؤسسۀ پژوهشی میراث مکتوب: نشریۀ گزارش میراث. 4(38). 27-21.
-    شفیعیون، سعید (1390). «شعر بی­معنا در ابیات فارسی و انگلیسی (بررسی و مقایسۀ تزریق و چاراندرچار با nonsense verse)». دانشگاه تربیت مدرس: نشریۀ نقد ادبی. 4(15). 186-165.
-    صائب تبریزی، میرزا محمدعلی (1370). دیوان صائب تبریزی. به کوشش محمد قهرمان جلد یک.  تهران: علمی و فرهنگی.
-    طرزی افشار، محمد (1338). دیوان شعر. مصحح محمد تمدن. تهران: ادبیه.
-    عسکری، ریحانه؛ غلامحسین­زاده، غلامحسین و خدایار، ابراهیم (1403). «ویژگی­های اسلوب تزریق در شعر فوقی یزدی». دانشگاه تربیت مدرس: نقد ادبی. 17(68). 223-185.
-    غلامی، مجاهد (1403) «عیوب شعری با استناد به نخستین نوشته­های بلاغی و ادبی پارسی». دانشگاه سمنان» نشریۀ مطلالعات زبانی و بلاغی. 15(38). 100-69.
-    عطار، محمدبن ابراهیم (1388). الهی­نامه. مصحح محمدرضا شفیعی کدکنی. تهران: سخن.
-    فتوحی رودمعجنی، محمود (1385). نقد ادبی در سبک هندی. تهران: سخن.
-    فتوحی رودمعجنی، محمود (1395). صد سال عشق مجازی. تهران: سخن.
-    فراهانی، رقیه؛ فولادی، علی­رضا (1393). «تزریق در شعر عصر صفوی». پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی: کهن‌نامۀ ادب پارسی. 4(2). 139-109.
-    فوقی یزدی، احمد (1242ق). اُطوزنامه. تهران: کتابخانۀ مجلس شورای ملی. شمارۀ 13316.
-    فولادی، علی­رضا (1386). طنز در زبان عرفان. قم: فراگفت.
-    کامی قزوینی، علاءالدوله (1395). نفایس المآثر. مصحح سعید شفیعیون. تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی با همکاری سازمان چاپ و انتشارات دانشگاه آزاد اسلامی.
-    مولوی، جلال‌الدین محمد (1378). کلیات شمس. مصحح بدیع­الزمان فروزان­فر. ج1. تهران: سپهر.
-    مهرآذر، مریم (1397). تحلیل نشانه­زبان­شناختی شعر تزریق (بی­معنی) در عصر صفوی بر اساس چارچوب نظری تیگز و نات (پایان­نامۀ ارشد). مشهد: دانشگاه فردوسی مشهد.
-    نیکوبخت، ناصر (1380). هجو در شعر فارسی (نقد و بررسی شعر هجوی از آغاز تا عصر عبید). تهران: مؤسسۀ انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
-    واله داغستانی، علی­قلی ­بن محمدعلی (1390). تذکرۀ ریاض الشعراء. تصحیح ابوالقاسم رادفر و گیتا اردشیری. ج2. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
-    هدایت، رضا قلی­خان (1382). مجمع الفصحا. به کوشش مظاهر مصفا. ج2. تهران: امیرکبیر.