مطالعات زبانی و بلاغی

مطالعات زبانی و بلاغی

معانی لُغوی و اصطلاحی لاسَکَوی و بررسی عروضی این نوع شعر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار زبان و ادبیات عربی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران
چکیده
اغلب فرهنگ‌نویسان بر اساس یک شاهد شعری از دیوان منوچهری دامغانی، لاسکوی را یکی از مدخل‌های خود قرار داده و با اندکی اختلاف در تلفظ واژه، آن را نوعی پرندۀ کوچک و خوش‌آواز معنا کرده‌اند، اما پژوهشگران در قرن اخیر با توجه به ورود آن در معیار الاشعار متوجه شده‌اند که این کلمه باید اصطلاحی بوده باشد که بر نوعی شعر با وزنی خاص دلالت داشته باشد. امروزه با در دست داشتن تصحیح جدیدی از دیوان منوچهری و روایت دیگری از بیت مورد نظر و همچنین در دست داشتن دو نمونه برای لاسکوی، می‌توان احتمال داد که اولاً تلفظ آن به صورت لاسَکَوی(lāsakavī) بوده و آن نوعی شعر بوده است که دو بیت داشته و نه به زبان دری که بر یکی از گویش‌های فارسی و ترجیحاً گویش طبری سروده می‌شده است. همچنین آرایش قافیۀ آن مانند رباعی و وزن آن هم نزدیک به وزن رباعی بوده، اما به طور کامل از آن پیروی نمی‌کرده است، زیرا نظام عروض کمّی بر آن حاکم نبوده است. روش پژوهش در این مقاله روش تاریخی- تحلیلی است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The Literal and Terminological Meanings of "Lāsakavī" and its Prosodic Analysis

نویسنده English

Aliasghar Ghahramani Moghbel
Associate professor of Arabic language and literature, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran:
چکیده English

Based on a poetic reference in Manūchehri Dāmghāni’s Divān, most lexicographers have included "Lāsakavī" as an entry in their dictionaries, defining it – with slight variations in pronunciation – as a small, melodious bird. However, noting its appearance in the Meʿyār al-Ashʿār, scholars have recently concluded that the term must have been a technical designation for a specific type of poetry with a special meter. With access to a newly edited version of Manuchehri’s Divān, an alternative reading of the relevant verse, and two existing examples of Lāsakavī, it can now be hypothesized as follows: 1. The correct pronunciation was Lāsakavī (لاسَکَوی) . 2. It referred to a poetic form consisting of two lines (abyāt), composed not in standard Persian (Darī) but in one of its dialects, most likely Tabarī (Mazandarani). 3. Its rhyme scheme resembled that of the rubāʿī (quatrain), and its meter was similar but not identical to the rubāʿī, as it did not strictly follow quantitative prosody (ʿarūz). This study employs a historical-analytical research method.

کلیدواژه‌ها English

Al-Ibdāʿ fī al-ʿArūḍ
Ibn Farrukhān Kāshāni
Lāsakavī
Meʿyār al-Ashʿār
Manūchehri Dāmghāni
-    آبادیان، راضیه(1397). «در باب چند اصطلاح موسیقایی در دیوان منوچهری». پژوهش‌های ایرانشناسی. سال 8. ش1. صص 1-16.
-    اخوان ثالث، مهدی(1339). «خسروانی و لاسکوی». مجلّۀ یغما. سال سیزدهم. ش10. صص 499-505.
-    اخوان ثالث، مهدی (1369). بدایع و بدعت‌ها و عطا و لقای نیما یوشیج. تهران: انتشارات بزرگمهر.
-    انجو شیرازی، میر جمال الدین حسین بن حسن(1351). فرهنگ جهانگیری. ویراستۀ رحیم عفیفی. ج1. مشهد: انتشارات دانشگاه مشهد.
-    ابن الفرخان، جمال الدین أبوسعد علی بن مسعود(قرن 6). الإبداع فی العروض. نسخۀ خطی شماره 4105. کتابخانۀ نور عثمانیه.
-    ابن الفرخان، جمال الدین أبوسعد علی بن مسعود (2023). الإبداع فی العروض. تحقیق عمر خلّوف. ط1. اسطنبول: دار اللباب.
-    برهان، محمد حسین بن خلف تبریزی(1342). برهان قاطع. به اهتمام محمد معین،چ2. ج2 و3. تهران: کتابفروشی ابن سینا.
-    بیان الحق النیسابوری، ابوالقاسم محمود بن ابوالحسن بن حسین(1074ق). خلق الإنسان(نسخۀ خطی). کتابخانۀ مجلس. ش. 10136. کاتب محمدتقی بن جواد کاظمی. 354 برگ.
-    حکیم، سیدمحمد حسین(1398). «ابیات فارسی در مجالس تفسیر قرآن در آغاز قرن ششم هجری در نیشابور: پژوهشی در کتاب خلق الانسان تألیف بیان الحق نیشابوری». گزارش میراث. دورۀ سوم. ضمیمۀ ش 78-79. صص 1-120.
-    خواجه نصیر الدین طوسی، محمد(1393). معیار الاشعار. مقدمه و تصحیح و تعلیقات علی اصغر قهرمانی مقبل. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
-    خواجه نصیر الدین طوسی، محمد (664ق). معیار الاشعار(نسخۀ خطی). استانبول: کتابخانۀ احمد ثالث. ش 3455.
-    خواجه نصیر الدین طوسی، محمد (670ق). معیار الاشعار(نسخۀ خطی). استانبول: کتابخانۀ فاتح. ش 239.
-    خواجه نصیر الدین طوسی، محمد (670ق). معیار الاشعار(نسخۀ خطی). قم: کتابخانۀ مرعشی نجفی. ش 12412.
-    خواجه نصیر الدین طوسی، محمد (702ق). معیار الاشعار(نسخۀ خطی). استانبول: کتابخانۀ احمد ثالث. ش 1646.
-    خواجه نصیر الدین طوسی، محمد (قرن 8 ق؟). معیار الاشعار(نسخۀ خطی). تهران: کتابخانۀ مجلس. 3987.
-    خواجه نصیر الدین طوسی، محمد (716ق). معیار الاشعار(نسخۀ خطی). تهران: کتابخانۀ دانشگاه تهران. ش 138.
-    خواجه نصیر الدین طوسی، محمد (1029ق). معیار الاشعار(نسخۀ خطی). مشهد: کتابخانۀ جامع گهرشاد. ش 1629.
-    خواجه نصیر الدین طوسی، محمد (قرن 11 ق). معیار الاشعار(نسخۀ خطی). مشهد: کتابخانۀ دانشگاه تهران. ش 34174.
-    خواجه نصیر الدین طوسی، محمد (1320ق). معیار الاشعار(چاپ سنگی نسخۀ نجم الدوله). ضمیمۀ: اقبالی، معظّمه(1379). شعر و شاعری در آثار خواجه نصیرالدین طوسی. چ2. تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
-    دهخدا، علی اکبر(1373). لغت‌نامه. چاپ اوّل از دورۀ جدید. تهران: انتشارات دانشگاه تهران. دورۀ 14 جلدی.
-    رشیدی، عبدالرشید الحسینی المدنی التتوی(بی‌تا). فرهنگ رشیدی. تصحیح محمد عباسی. ج2. تهران: کتابفروشی بارانی.
-    شاد، محمد پاشاه(بی‌تا). فرهنگ آنندراج. زیر نظر محمد دبیرسیاقی. ج5. تهران: انتشارات خیام.
-    طبیب‌زاده، امید(1399). «منشأ وزن رباعی در اشعار عامیانه و شفاهی ایران». مجلّه فرهنگ و ادبیات عامه. سال 8. ش35. صص 251-266.
-    فرامرز بن خداداد الأرجانی(1353). سمک عیار. تصحیح پرویز ناتل خانلری. ج5. تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
-    ماهیار، عباس؛ جمالی، شهروز(1389). «معرفی و بررسی دو رساله عروض فارسی در سفینه تبریز». بهار سخن. ش 16. صص 129-148.
-    محمدی، میثم(1403). «دوبیتی طبری در کتاب الابداع فی العروض ابن فرخان». کانال تلگرامی فقه اللغه(https://t.me/feqholloqa). صص 1-6.
-    مرادآبادی، مفتی محمّد سعدالله(1282ق). میزان الافکار: شرح معیار الاشعار.(چاپ سنگی). لکنهو.
-    معین، محمّد(1364). فرهنگ فارسى. چ7. ج3. تهران: مؤسّسۀ انتشارات امیرکبیر.
-    منوچهرى دامغانى(1338). دیوان. به کوشش محمّد دبیرسیاقى. چ2. تهران: انتشارات زوّار.
-    منوچهرى دامغانى (1375). دیوان. تصحیح مجدد محمّد دبیرسیاقى. چ2. تهران: انتشارات زوّار.
-    منوچهرى دامغانى (1403). دیوان. تصحیح راضیه آبادیان. تهران: بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار.
-    ناتل خانلری، پرویز(1337). «شعر- وزن- قافیه». سخن. دورۀ9. ش2. صص 97-101.
-    ناظم الاطبا، علی اکبر نفیسی(1355). فرهنگ نفیسی. ج4. تهران: کتابفروشی خیام.